HISTORIA  MIASTA

 

 

 

            Według współczesnego stanu badań kilku pokoleń uczonych początki osadnictwa – na terenie, na którym leży dzisiejszy Kostrzyn – sięgają epoki kamienia łupanego tj. czasów od 12000-8300 lat p.n.e. Obszar ten pokryty był wówczas lasami, który zamieszkiwały m.in. dziki, konie, wilki, rysie, renifery, oraz żubry. Taki charakter środowiska naturalnego sprawił, że penetracja terenu przez ludność była praktycznie niemożliwa. Najstarsze ślady bytowania ludności w rejonie Kostrzyna pochodzą z epoki neolitu. Z analizy dostępnych materiałów wynika, że od tej epoki okolice Kostrzyna, szczególnie tereny położone na północ od tej miejscowości były intensywnie kolonizowane przez różne grupy kulturowe. O obecności śladów kultury łużyckiej na tym terenie świadczą nieliczne znaleziska oraz cmentarzyska.W okresie wczesno-średniowiecznym na terenie dzisiejszego Kostrzyna istniała osada, która wg. licznych hipotez pozostawała prawdopodobnie w obrębie oddziaływań plemienia Lubuszan oraz plemion zachodniopomorskich.

            Po raz pierwszy nazwa Kostrzyna, a konkretnie jego łacińska forma Cozsterine pojawia się w 1232r. w dokumencie biskupa lubuskiego Wawrzyńca, który przekazuje 1000 łanów wraz z Kostrzyniem templariuszom. Sposób zapisywania nazwy miasta w ciągu wieków nie ulegał większym zmianom a najczęściej używaną formą były Costrin i Custrin (Kustrin). Wśród językoznawców przeważa pogląd, że nazwa ta ma pochodzenie związane z charakterem terenu, na którym powstawały zaczątki tego miasta tzn. z obszarem porośniętym roślinnością typu Kostrzewa trzcinowata.

            Zasadniczym momentem w dziejach Kostrzyna tego okresu było uzyskanie praw miejskich. Kiedy to ostatecznie nastąpiło, trudno powiedzieć jednoznacznie, ale wydaje się, że lokacji miasta dokonał margrabia Albrecht III ok. 1300r. Wiadomo jednak, że przed 1317r.Kostrzyn uzyskał prawa myśliborskie, które były lokalną odmianą prawa magdeburskiego a wspomina o tym dokument margrabiego Waldemara z tegoż roku. Nadanie praw miejskich znacznie podniosło rangę grodu. W 14 i 15 wieku miasto rozwijało się wzdłuż szlaku biegnącego prostopadłe do Odry, dopiero w czasach późniejszych (po zbudowaniu twierdzy) rozłożyło się wzdłuż Odry. Również plac targowy, późniejszy rynek, biegł w kierunku prostopadłym do Odry. Rozwój ekonomiczny Kostrzyna tłumiony był w dużym stopniu przez inne ośrodki miejskie, a zwłaszcza przez Frankfurt, Gorzów i Myślibórz. Podobnie jak we wszystkich niewielkich miasteczkach tego okresu, życie gospodarcze opierało się na handlu, rzemiośle oraz rolnictwie. Dopiero lata 1535-1571 , w których rządy sprawował Jan von Hohenzollern były okresem przełomowym w dziejach miasta. W 1535r. Kostrzyn zostaje stolicą Nowe Marchii. Za margrabią do Kostrzyna przybył cały jego dwór, liczni ministrowie i dygnitarze. W mieście zaczęły działać rozmaite  urzędy, kancelarie i sądy.

Margrabia Jan Kostrzyński, bo taki przydomek zyskał wśród historiografów, założył w mieście instytucje rządowe najwyższego szczebla, obejmujące m.in. sprawy wymiaru sprawiedliwości, wojskowości czy poboru podatku. W 1536r. Kostrzyn stał się siedziba centralnej administracji Nowej Marchii. Równocześnie powołano do życia centralne sądownictwo. Przedstawione powyżej przedsięwzięcia dynamizowały rozwój nowej stolicy. Za panowania Jana Kostrzyńskiego ukształtował się zupełnie nowy obraz urbanistyczny miasta, który przetrwał przez wiele lat.

            W latach 1537-1568 wybudowano tutaj jedną z najnowocześniejszych i najpotężniejszych twierdz tamtych czasów. Do dnia dzisiejszego zachowały się nieliczne ocalałe fragmenty fortów. Również za panowania Jana Kostrzyńskiego przebudowano położony na terenie twierdzy zamek, który stał się rezydencją władcy. Zamek posiadał                    obszerny kwadratowy dziedziniec i cztery baszty a od miasta odgradzała go głęboka fosa. Zamknięte w twierdzy Stare Miasto otrzymało zwartą urbanistycznie, gęstą zabudowę. Centrum miasta stanowił prostokątny rynek a główne ulice wychodziły z rynku prostopadle do niego i łączył się wąskimi przecznicami. Ściany twierdzy nie mogły już pomieścić napływającej ludności, która zaczęła skupiać się po za murami miejskimi tworząc przedmieścia. Przedmieścia te wzięły swoje nazwy od długości grobli i mostów łączących te dzielnice ze starym miastem. Na północ od Starego Miasta, za Bramą Sarbinowską rozciągało się Krótkie Przedmieście (Kurze Vorstad), którego charakterystyczną cecha zabudowy było duże rozrzucenie wolno stających budynków pośrodku ogrodów. Położone na lewym brzegu Odry Długie Przedmieście (Lange Vorstad) szybko rozwijało się, założono tu pierwszy w mieście szpital.

            Długotrwała wojna 30-letnia (1618-1648) spowodowała ogromne zniszczeni i zubożenie miasta. Efektem działań wojennych były spalone i spustoszone domy na Długim i Krótkim Przedmieściu. Zniszczeń wojennych uniknęło tylko kostrzyński Stare Miasto, chronione przez mury obronne. Kilka lat po zakończeniu wojny do wyludnionego miasta zaczęła napływać fala osadników, główni rzemieślników o wysokich kwalifikacjach. Do wzrostu gospodarczego Kostrzyna przyczynili się w istotny sposób zbiegli przed prześladowaniami religijnymi francuscy hugenoci. Poważny wpływ na życie gospodarcze miasta wywierał kwaterujący tu garnizon. W kolejnych latach rozwój gospodarczy Kostrzyna hamowany był przez nawiedzające miasto klęski-upały, plaga szarańczy oraz liczne powodzie.

            Od połowy 17 wieku, czyli wraz ze wstąpieniem na tron Fryderyka Wilhelma I zwanego „Wielkim Elektorem”, rozpoczął się kolejny okres rozbudowy miasta. Dokonano renowacji kościoła farnego, przebudowano umocnienia i rozbudowano twierdzę, przeobrażeniom uległ zamek i magazyny zbożowe, oddano do użytku miejski wodociąg, który zaopatrywał w wodę domy leżące w obrębie twierdzy, wybrukowano ulice i szereg domów Na Długim i Krótkim Przedmieściu. Kostrzyn znany był także z ciężkiego więzienia na zamku dla przeciwników politycznych elektora. Dnia 31 maja 1740 roku po długiej i ciężkiej chorobie zmarł król Prus Fryderyk Wilhelm . Tron objął jego syn Fryderyk II, dawny więzień kostrzyńskiego zamku. Nowy władca, przeszedł do historii z przydomkiem „Wielki”, wzmacniał potęgę swego państwa drogą podbojów i grabieży. Uwikłał on Prusy w liczne wojny m.in. w wojnę siedmioletnią, która wybuchła w 1756r.

            Dnia 15 sierpnia 1758r. rozpoczęły się walki o Kostrzyn. Stare Miasto rankiem stanęło w płomieniach. Kostrzynianie w panice rzucili się do ucieczki szukając ratunku po drugiej stroni Odry. Kilka godzin później wszystkie budynki położone w obrębie twierdzy stanowiły jedynie spopielałe zgliszcza. Rosjanie kontynuowali bombardowania miasta do późnego wieczora, nie zdołano jednak skruszyć potężnych umocnień twierdzy. W dniu 20 sierpnia Krótkie Przedmieście zostało całkowicie spalone. W wyniku oblężenia z 1758 r. legło w gruzach 191 domów na Starym Mieście i 127 na przedmieściach. Pożar obrócił w popiół budowle użyteczności publicznej, ratusz, lazaret, dwie szkoły oraz most na Odrze. Zniszczeniu uległ zamek oraz kościół farny. Ciężar odbudowy Kostrzyna spadł na barki rządu pruskiego i tych mieszkańców, którzy pozostali w zrujnowanym przez wojnę mieście. W końcu grudnia 1769r. zakończono odbudowe Starego Miasta. Wzniesione z popiołów miasto otrzymało nieco zmieniony, w stosunku do stanu sprzed wojny, wygląd. W 1764wzniesiono nowy most na Odrze. Odbudowę Długiego i Krótkiego Przedmieścia ukończono dopiero w 1777r. Dotkliwe powodzie nawiedzające miasto w latach 1770, 1780 i 1785 spowodowały rozpoczęcie na szeroką skalę prac melioracyjnych i regulację dróg wodnych Warty i Odry. Doba wojen napoleońskich była kolejną epoką zniszczeń i upadku miasta. W 1806r. Napoleon Bonaparte gdy ujrzał twierdze powiedział „Twierdza nie do zdobycia”  w tym samym roku skapitulowała twierdza kostrzyńska i do 1814r. miasto znajdowało się pod okupacją francuską. W wyniku wojen napoleońskich miasto poniosło ciężkie straty, których konsekwencje w sferze gospodarczej widoczne będą  do połowy 19 wieku.

            W pierwszej połowie 19 wieku Kostrzyn był typowym miastem średniej wielkości wytwarzającym produkty na potrzeby własne i najbliższej okolicy. Załoga wojskowa twierdzy ożywiała życie miasta, tworząc zapotrzebowanie na szereg usług. Położenie geograficzne miasta, z jednej strony czyniło z niego ważny węzeł komunikacyjny, z drugiej jednak zmuszało mieszkańców do ciągłej walki z żywiołem obu rzek. Miasto w dalszym ciągu zachowało swój trójdzielny charakter. Jego centrum stanowiło Stare Miasto, gdzie koncentrowało się rzemiosło i ludność o zawodach związanych z rzeką, na Długim Przedmieściu rozwinęło się gorzelnictwo i ogrodnictwo  a Krótki Przedmieście posiadało charakter rolniczy. Stary Kostrzyn posiadał zabudowę murowaną, w rynku stały domy trzypiętrowe, w pozostałych miejscach dwupiętrowe. Znacznie gorzej sytuacja wyglądała na przedmieściach, a w szczególności na Krótkim, gdzie wiele jeszcze było domów z muru pruskiego krytych strzechą. Od 1819r. datuje się rozwój sieci komunikacyjnej w rejonie Kostrzyna a samo miasto staje się od tej pory ważnym węzłem komunikacyjnym. Przez miasto prowadziła główna tras dyliżansów pocztowych  z Królewca do Berlina. w tym okresie powstają liczne drogi oraz zaczyna rozwijać się siec kolejowa.                    

                  Po przeniesieniu siedziby władz nowomarchijskich do Frankfurtu w 1815r.utworzona została rejencja frankfurcka. Należał do niej utworzony w 1816r. powiat kostrzyński, w skład którego weszły Dębno i Boleszkowice. W II połowi 19 wieku, a w szczególności od powstania Drugiej Rzeszy Niemieckiej Kostrzyn wszedł w erę cywilizacji przemysłowej. Małe zakłady rzemieślnicze oraz tereny zajęte dotychczas pod uprawę rolną zaczęły wypierać fabryki. Następują istotne zmiany w strukturze zaludnienia miasta oraz znaczy wzrost jego mieszkańców, a przede wszystkim rozwój Krótkiego Przedmieścia. Jak intensywny był rozwój przestrzenny Kostrzyna ilustruje porównanie powierzchni miejskiej  z 1850r. wynoszącej 56 ha i 1900r., gdy obszar jego zabudowy sięgał 230 ha. W 1883r. powstała gazownia, w 1877r. otwarto urząd telegraficzny. Kostrzynianie chlubili się 3 dworcami kolejowymiw 1867r. powstał dworzec na Starym Mieście w latach 1872-1874 na Krótkim Przedmieściu a w 1887r. dworzec otrzymało Długie Przedmieście. W 1857r. otrzymał Kostrzyn pierwsze połączenie kolejowe- była to linia Kolei Wschodniej, prowadząca z Berlina przez Frankfurt do Kostrzyna i dalej na Gorzów. W 1867r. miasto otrzymało bezpośrednie połączenie z Berlinem przez Munchemberg, w latach 1872-1875 przeprowadzona została przez miasto linia ze Szczecina do Wrocławia. Dziesięć lat później otwarto linię kolejową do Stargardu, natomiast w 1896r. do Słońska, gdzie prowadziła linia wąskotorowa. Aby ułatwić komunikację między oddalonymi od siebie częściami miasta w 1902r. uruchomiono linię tramwaju konnego, który kursował na odcinku między Rynkiem a krótkim Przedmieściem. Ze względu na kryzys ekonomiczny w 1920r. zawieszono tramwaj konny i zastąpiono go 1925r. tramwajem elektrycznym. Jego linia biegła z lewego brzegu Odry, przez Stare Miasto na Nowe Miasto, gdzie miała kilka odgałęzień. Nastąpiło również pewne ożywienie w zakresie żeglugi- w 1880r. zbudowano port. Trzy razy w tygodniu regularnie kursował statek parowy Szczecina. Krótki Przedmieście zostało przemianowane w 1907r. na Nowe Miasto.

            W 1914r. wybuchła I wojna światowa. Jej konsekwencje ekonomiczne były dla Kostrzyna podobne jak dla całej Rzeszy- bezrobocie, spekulacja, wielka inflacja, strajki i brak żywności oraz poczucie zagrożenia przez odradzające się państwo polskie. W czasie  I wojny światowej w twierdzy więzionych było 300 jeńców włoskich i rosyjskich. Wykorzystywano ich do pracy w fabryce mąki kartoflanej. W okresie między wojennym Kostrzyn był jednym z wielu miast cechujących się średnim uprzemysłowieniem. Rozwój budownictwa  mieszkalnego i przemysłu budowlanego w Kostrzynie był zarówno rezultatem zaniedbań w tym zakresie w latach wcześniejszych jak i przywiązywanie wielkiej wagi przez władze III Rzeszy do rozwiązani tego problemu. Przemysłem dzięki któremu Kostrzyn podniósł swoje znaczenie był przemysł drzewny i związany z nim bezpośrednio przemysł papierniczy. W 1935r. rozpoczęto w mieście budowę Fabryki Celulozy. Fabryka pracowała do początku 1945r., kiedy to Niemcy wywieźli stąd do Rzeszy maszyny i urządzenia. Posiadając charakter węzła komunikacyjnego Kostrzyn miał dobrze rozwiniętą bazę gastronomiczno-hotelową. W mieście znajdowały się 3 hotele, 3 kawiarnie i 5 restauracji (dane z 1928r.). W pobliżu Strzelnicy Miejskiej pojawiło się pierwsze w mieście kino „Apollo”. W okresie tym nastąpił również znaczny wzrost poziomu cywilizacyjnego. W mieści zarejestrowanych było ponad 100 organizacji, wśród których wyróżniały się: Towarzystwo Kultury, Towarzystwo Śpiewacze oraz Stowarzyszenie Gimnastyczne. Wydawane były 3 gazety: „Kustriner Tagesblatt” , „ Oderblatt” , „Burgerfreund”. W latach 1925-1930 zrealizowano w lesie miejskim od dawna planowaną budowę stadionu.

            W okresie II  wojny światowej Kostrzyn był ważnym punktem garnizonowym. Szkolono tu żołnierzy i oficerów dla potrzeb armii niemieckiej. W latach 1940-1945 w okolicy miasta znajdowały się co najmniej 3 obozy przymusowej dla Polaków, Belgów, Francuzów, Jugosłowian, Holendrów i Rosjan, jeden obóz pracy dla Żydów oraz obóz III C Alt Drewitz, przez który przewinęło się ok. 70000 jeńców. W wyniku wielotygodniowych walk o miasto w 1945r. Kostrzyn uległ niemal całkowitemu zniszczeniu, którego stopień oszacowano na 95%. W gruzach legło 8278 budynków mieszkalnych. Zachowało się jedynie 9 budynków mieszkalnych a  niewiele ponad 50 domów nadawało się do remontu. Nie było gdzie mieszkać, odczuwano brak wody, zniszczone zostały urządzenia gazowe i sieć elektryczna. Ludność niemiecka w dniu 22 czerwca 1945r. musiała opuścić miasto. W ten sposób Kostrzyn opuściło 1,5 tysiąca osób, które po wojnie zamieszkiwały północne części miasta. Z miasta liczącego w 1939r. około 28000 mieszkańców Kostrzyn stał się „polską Hiroszymą” licząc w 1946r. zaledwie 634 mieszkańców. Całkowicie zrównana z ziemią została najstarsza, położona w widłach Warty i Odry dzielnica, będąca właściwą kolebką miasta. Po Starym Mieście i twierdzy pozostały tylko ruiny.

 

 

 

 

 

 Opracowano na podstawie publikacji „Kostrzyn nad Odrą dzieje dawne i nowe”